©KAD te Wageningen
Wat is nu precies een rattenkoning?
Een rattenkoning bestaat uit een aantal ratten die met hun staart(punten) aan elkaar vast zitten.
Ze zijn niet met elkaar vergroeid, maar in elkaar verward en soms in de knoop geraakt.
De staarten zijn in elk geval (bijna) niet uit elkaar te halen.
De rattenkoning bestaat bijna altijd uit Zwarte Ratten (Rattus Rattus).
Met Bruine Ratten (Rattus Norvegiscus) is nog nooit een rattenkoning gevonden.
Waarschijnlijk omdat de staart van de Bruine Rat relatief gezien veel korter is.
Een rattenkoning bestaat gemiddeld uit 5 tot 12 vrij jonge ratten, in een goed doorvoedde staat, en vrijwel altijd word de rattenkoning levend gevonden.
De rattenkoning werd gezien als zeer slecht voorteken, ze werden dan ook altijd gelijk afgemaakt.
Hiernaast was men bang voor de ziektes die de rat meenam.
Een oude prent verteld hoe God de Rattenkoning stuurt om de mens op zijn zonden te wijzen.
Naamsverklaring
De naam komt waarschijnlijk uit een oud volksgeloof.
De leider van een rattengroep groeit naarmate hij ouder word.
Dit dier word door anderen gevoerd en men noemt dit dier 'Koning Rat.'
Volgens de verhalen zou deze Koning Rat zo groot worden als een middelgrote hond.
Uiteraard verdient zo'n koning een troon.
Deze troon zou bestaan uit ratten die met hun opgestoken staarten een zetel vormen waarop de koning kan plaats nemen.
Ontstaan
Hoe een rattenkoning ontstaat is niet duidelijk, er bestaan dan ook verschillende theorieën over.
Een theorie is dat de knoop in de baarmoeder zou ontstaan en de dieren zouden zo geboren worden.
Dit is echter onmogelijk omdat er knopen zijn gevonden van dieren met verschillende leeftijden.
Wat een vast gegeven lijkt te zijn is dat de koningen veelal in of na periodes van strenge kou worden gevonden.
Een andere theorie is dan ook dat de dieren bij elkaar zouden kruipen voor de warmte en urine wat ze zouden laten lopen zou bevriezen.
Als de dieren ontwaken en actief worden ontstaat hierdoor een knoop.
Echter is er op Java ook een koning gevonden, en in Java kennen ze geen vorst.
De tot nu toe meest plausibele verklaring is dat de dieren bij elkaar kruipen voor warmte.
Doordat ratten materialen verzamelen ligt er van alles in het nest als bijvoorbeeld voedsel en ook uitwerpselen.
In een periode van rust kunnen de staarten aan elkaar gaan kleven.
Als de dieren dan weer actief worden ontstaat er een knoop.
Zwarte ratten kennen kannibalisme, je kunt je voorstellen dat ratten in paniek (rattenkoningen worden veelal gevonden doordat er, soms dagenlang, gegil word waargenomen) hun eigen staart proberen los te knagen.
Door aan hun eigen staart te knagen, of aan die van zijn lotgenoot.
Echter waren de ratten in verreweg de meeste koningen in een goed doorvoedde, onbeschadigde staat.
Vrijwel altijd zijn er materialen als stro of hooi in de knoop terug te vinden.
Het is nog nooit gelukt om een rattenkoning op overtuigende wijze na te maken.
Rattenvangers werden gevraagd om knopen te leggen, en er zijn zelfs pogingen met bisonkit gedaan.
Echter was de knoop telkens te 'netjes' en was hij makkelijk van een echte rattenkoning te onderscheidden.
Maarten 't Hart verteld in zijn boek 'Ratten' (isbn 90-295-2174-0) hoe er in een laboratorium experimenten op dit gebied zijn gedaan.
In 1966 werden 7 jonge ratjes uit hetzelfde nest gebruikt.
De groep werd in een groep van 3 en een groep van 4 verdeeld, met lijm werd de laatste 1,5 cm van de staart parallel aan elkaar gelijmd.
De beide groepen werden bij elkaar gezet en al snel ontstond een echte rattenkoning.
Na 4 uur werden de dieren, die veel pijn hebben geleden, van elkaar bevrijd.
Staartwervels waren gebroken en verkleurd.
Dit geeft aan dat een knoop na verkleving makkelijk kan ontstaan, ook geeft het aan dat een knoop makkelijk zelf te maken is.
Echter andere argumenten bewijzen weer dat de rattenkoning veelal natuurlijk ontstaat.
Vondsten
Prent Johannes Sambucus
In de laatste 400 jaar zijn er ongeveer tussen de 56 en 70 vondsten gedaan.
Waarvan er 39 als betrouwbaar worden bestempeld.
In 1546 is een gedicht geschreven door Johannes Sambucus waar een afbeelding bij staat van een rattenkoning.
Een van de eerste rattenkoningen is gevonden in Straatsburg op 4 juli 1683.
De meest recente vondst is tevens de enige Nederlandse rattenkoning, deze is in 1963 in Rucphen gevonden.
Bij deze koning waren stukken staart opgezwollen en op sommige plekken ingedeukt.
Op röntgenfoto’s waren breuken in de staart te zien, ook hadden de ratten gesleten nagels, wat aan kan geven dat de ratten hebben gestreden om los te komen.
Deze koning ligt in de collectietoren in het Rijksmuseum van Natuurlijke Historie in Leiden, en is helaas niet zichtbaar voor het publiek.
De meeste koningen worden in Duitsland gevonden, namelijk 45.
In Frankrijk 5, in Java 3 en in Zwitserland, België en Nederland alledrie 1 rattenkoning.
In Berlijn word een koning van 3 ratten gevonden, in Buchheim word een gevonden van maar liefst 32 ratten, waarvan er nu 5 stuks gedeeltelijk zijn verdwenen.
Opvallend is dat alle 32 ratten dood waren toen de koning werd gevonden.
In Darmstadt worden 2 rattenkoningen gevonden op 1 dag in dezelfde schuur.
Een koning bestaat uit 14 ratten en de tweede uit 28 stuks.
Dellfeld heeft een koning van 10 waarvan 3 ratten aangeknaagde koppen en voorpoten hebben.
Na onderzoek zijn sporen van knaagtanden gevonden.
Echter is niet bewezen of de dieren dit zelf hebben gedaan om zichzelf te bevrijden of dat soortgenoten de hulpeloze dieren hebben aangevallen.
De koning is in een bevroren toestand gevonden.
In Hamburg ligt in het Natuurmuseum nog een Rattenkoning die je kan bekijken.
Het is een groep van 7 waarvan er 1 is losgeraakt.
In Flein is een bijzondere rattenkoning gevonden.
Het is een groep van 8 die niet in de normale cirkel liggen,maar zoals Maarten 't Hart omschrijft, als een bos bloemen, waarbij de staartjes de stelen van de bloemen vormen.
Er zijn nog enkele meldingen van koningen van andere dieren.
In 1951 is er in Zuid Carolina een knoop van 7 eekhoorns gevonden.
Ook komt er uit diezelfde dierentuin nog een latere melding.
In Europa word tweemaal melding gemaakt van een knoop met Rode Eekhoorns.
Een uit 1921 bestaande uit 5 eekhoorns, een dier was al overleden.
Nadat de dieren bevrijd waren viel hun staarten af op een stompje van 2 cm na.
In 1951 word de tweede gevonden, wederom een groep van 5.
Ook zijn er enkele meldingen van muizenknopen.
Echter word geen daarvan als 'betrouwbaar' gezien.